InDesign’da boşluklar: Empty Spaces…

Ali Riza Esin, 29 Temmuz 2012 — 7 dk.

Sığırcıklar

Bu bir “boşluk deyip geçmeyelim” yazısıdır. InDesign öğrenmek isteyenleri şuraya alalım: Buraya…

Dizgi dünyasında boşlukların önemi büyük. Hem de çok büyük. Kelimeler arasında bırakılan boşluklar, örneğin…

Harflerin arasında (kelimelerin içi) kalan boşluklar da çok önemli tabii ama birincisinden bahsetmek niyetiyle oturuyorum şu anda makinemin başında. Tipografi deniz, ben çay kaşığı…

İmleç (son yazdığım yeri belirten dikey çizgi) çakıp duruyor ekranımda bir yandan… WordPress’in metin girişi yapılan alanına harfler, noktalama işaretleri ve boşluklar giriyorum şu anda. Sekiz parmağımdan biriyle klavyemdeki hangi harfi tuşlarsam, imlecim o karakterin satırda kapladığı alan kadar daha ilerleyecek; baş parmaklarımdan birini kullanırsam, bir ara vermiş olacağım ve o ara (boşluk) kadar sonrasını imlemeye başlayacak imleç; bana “buradasın!” diyecek. Neredeyim bu durumda?.. Bir boşluktan hemen sonrasında… O boşluk, kendinden önce gelen kelimeyle sonra gelecek olanın arasında bulunmakla bir ayraç görevi üstlenecek, kelimelerimi paketleyecek, ben noktasını koyana değin bu böyle devam edecek ve mümkünse anlamlı, bir ifade taşıyan bir cümle daha kurmuş olacağım. Cümlelerden müteşekkil büyük bir metin öbeği oluşturmaktayım şimdi. Noktadan sonra bir boşluk…

Paragraftan sonra bir boşluğun lüzumu yok…

“Cümlelerden müteşekkil metin öbeği” derken… metnin tümünün ya da kendi içinde bulunan paragrafların —yapıştırıldıkları yüzeyde kapladığı alanın— geometrisini, şeklini tarifen… Şu anda girdiğim şey, sola hizalı, tireleme kullanmayan, değişken geometriye sahip bir yazı bloğu daha oluşturacak blogumda mesela, şeklen.

Boyutlandırdıkça şekli değişen yazı bloklarını, yazıdaki karakterlerin her birini birer sığırcık, boşlukları ise kanat çırpan her bir sığırcığın aralarında bıraktıkları mesafeler, ve işte, o sığırcık sürüsünü de Taksim’de biz onları avanak avanak seyrederken oluşturdukları harikulade şekillerden biri olarak görebiliriz, belki… Abartıyorum. İşte o sığırcık sürüleri kadar güzel ve eğlenceli olmasalar da onlar kadar ahenkli görünebiliyor harfler, kelimeler, biraraya geldiklerinde. Kimi zaman… Tipografik özen gösterilmişse… (Burada aranmasın —müdahale edemiyorum.)

Sığırcık sürüsü

İnternet ortamında yer alan metinlerin boşlukları sabittir [özellikle ayarlanmadığı sürece, kullanılan fontun boşluk (ara) özelliklerini taşırlar], yukarıya yazdıklarımın da laf kalabalığından başka bir anlamı yok belki… Belkisi, ne anlaşılacağına bağlı. Kelimeler arasındaki boşluğa dikkat çekmek istedim özünde; imleçin de yardımıyla biraz.

Dedim ya, konu bu değil. Web dizgisi değil. Fakat olabilir de… İnternet ortamında yayımlanan metinlerin de, normalinden farklı boşluk ayarlamalarına ihtiyacı olabiliyor. Farklı durumlara uyan farklı boşluk karakterleri, sıkça kullanılmıyor olsalar da, —UTF karakter setinin içinde bir yerlerde belki— ilgimizi bekliyor olabilirler… Beklesinler bakalım. Kim uğraşacak şimdi…

InDesign’ı (veya herhangi başka bir şeyi…) kullanmak demek, sadece onu kullanabileceğimiz kadarını bilmekle mümkün olsaydı, herkes kullanırdı (bakınız ben!)… Ama olmazsa olmaz öyle temel bilgiler var ki, kullanılan şeyin etkin (ve doğru… ve yerinde…) kullanımı için şart. Bir robotu otomobil kullanma teknikleriyle, kullandığı otomobilin tüm teknik özelliklerini de işleyerek programlamak mümkün belki ama öncesinde, örneğin, seyir halindeyken önüne çıkan bir canlıya çarpmaması gerektiği veya kırmızı ışık gördüğünde durması gerektiği gibi bilgileri yüklememişsek, nihayetinde otomobil kullanabilen bir robotumuz olduğunu söyleyemeyiz —tüm trafik bilgilerini de yüklemiş olalım hadi, evden bakkala giderken otomobil kullanmasına gerek olmadığını da biliyor olmalı, misal… Ve başka başka şeyler… O kadar çoklar ki!

Trafiğe çıkmış öküzler…

Görünmeyen öyle şeyler var ki, görünen şeylerin kendi aralarındaki ilişkileri gereğince düzenleyerek samimiyetlerine veya yabancılaşmalarına (kompozisyona) katkıda bulunabiliyorlar. Burada anlatmaya çalıştığım şey de, bunun en bariz örneklerinden biri sayılabilir.

“Empty Spaces…” Türkçe’ye “boş boşluklar” diye çevirilebilir mi?… Çevrilemez. “Ara boşluk” mudur? Yoksa sadece “boşluklar” mı demeliyiz?.. Sadece “boşluk” demek yetmiyor işte… “Boşluk” deyince “boşluk” deyip geçiyoruz! (ünlü totologlarımızdan biri söylemiş bunu, ben onun yalancısıyım…) “İyi hoş da kardeşim, ne kadar boş?!..” diye sorarlar sonra adama! Boş, o kadar boş de(y)il!..

Boşluğun boşluğu, ne kadar boş (ne kadar boşlukla dolu) olduğuna bağlı. Boşluğu ne kadar boşlukla doldurmuşuz, az mı çok mu? Kalın mı, ince mi?..

Ve, neden?..

Mizanpaj yazılımlarında sağa ve sola eşit hizalı, justify edilmiş metin dizgisiyle uğraşmış olanlar şunu iyi bilirler: Tireleme ne kadar başarılı olursa olsun, yazılımın standart (incelikleri ayarlanmamış) işleyişiyle, girilen veriye incelikli müdahalelerde bulunulması sonucunda gösterdiği davranış çok farklı. Bir yazılım (özellikle InDesign gibi birçok değişkenin kullanıcı tarafından ayarlanabildiği profesyonel amaçlı olanlar) ne kadar başarılı olursa olsun, mükemmele daha yakın bir sonuç almak isteniyorsa, belki marjinal ama yatıp kalkıp başka gözle bakmaya başlayınca (yatıp kalkmadan olmuyor) kritik sayılabilecek bu gibi ayarlamalara gereksinim duyar her zaman.

Ve onca laf, şuncacık(!) bilgi içindi…

InDesign’daki boşluk karakterleri

Em space
Seçili font tipi ve ölçüsüyle, büyük harf “M” genişliğinde bir boşluktur. Genellikle paragraf başlarında, dar-içerlek paragraf başı için kullanılır.

En space
Em boşluğunun yarısı genişliğindedir. 12 puntoluk font ölçüsü için En space, 6 punto eninde bir boşluğu ifade eder. Bazı kelimeler veya özel karakterler arasında daha geniş boşluk bırakmak için kullanılır.

Punctuation space
Noktalama (punctuation) boşluğu, bir nokta veya virgül karakterinin kapladığı genişlik kadar yer açan bir boşluk tipidir. Ünlemlerinizin veya soru işaretlerinizin kelimelerle fazla samimi olduğunu düşünüyorsanız, aralarında bu boşluk tipini kullanmak isteyebilirsiniz —bunu başka ayarlarla yapmak yerine.

Figure space
Rakam (figure) boşluğu ise, adı üstünde, kullanılan fonttaki rakam genişliği kadar boşluk üretmek içindir. Rakam içeren tablolardaki numaraları hizalamak amacıyla kullanılabilir. Başka amaçla kullanılmaya “hayır” demez.

Non-breaking space
Bir satırın sonuna denk gelen, ancak birbirinden ayrılması istenmeyen kelimeleri birarada tutmak için kullanılan, standart ara boşluğu kadar bir boşluktur. Özel isimlerin (ilk harfleri büyük ardışık kelimeleri özel isim belleyecek kadar da akıllıyız, bir InDesign bünyesi olarak!) tirelenmemesi ve/veya birbirinden ayrılmaması için stil kuralı belirlenmemişse, imdadımıza bu boşluk koşuyor —ara tuşuyla boşluk vermiyoruz, bu boşluğu yerleştiriyoruz aralarına.

Bunlardan başka, daha dar boşluklarımız da var.

Bunlar, Em space (M harfi genişliği) esas alınmak kaydıyla 1/3, 1/4, 1/6, 1/8, ve 1/24 gibi, ince dizgi ayarlarında kullanılabilecek boşluk karakterleridir.

Tüm bu boşluk karakterleri kullanımlarının, normal ara boşluk karakteriyle mümkün olmayan durumlarda (metin bloklarının ince ayarlamaları, dikkat çekmesi için ekstra boşluk vermek ihtiyacı, harf araları açık kelime efekti kullanmak gibi uygulamalar, vs.) ekstra boşluk vermek veya “tracking” ayarlarıyla oynamaktan daha yerinde ve dizgi mantığına daha uygun (daha doğru) olduğu söylenir —benden de söylemesi.

Çıktısı basılı (sabit) olacak bir iş üzerinde çalışmıyorsanız, son kullanıcının metni görüntülerken farkında olmadan maruz kaldığı, kendi ortamına özgü teknik farklılıkların oluşturduğu çıktılarda, kullanılan fontu ve font ölçüsünü kendi seçebildiği dinamik ortamlarda (e-kitap, web, diğer fluid/responsive dizgi biçimleri…) amaçlanmayan etkiler oluşmasını önlemek için, bu tip boşluk karakterleri kullanılmış dizginin farklı fontlarla da denenerek sonucun gözlemlenmesinin, kullanıp kullanmama, hangisini kullanma kararınıza etki edebileceğini de not edeyim —ki günah benden gitsin!

Bu kadar.

Peki, sonuç?..

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dizgi deyip geçmeye devam edilmeli.

Kaç paralık iş ki!

 

Kategori: tipografi, yazı